آزادی، حساسیت درک اشارات را می کاهد. بر عکس، در دوره استبداد بر این حساسیت بی اندازه افزوده می شود. از این رو انتقادات و اعتراضات دوره های استبداد، برای عصر آزادی نامفهوم و مبهم و احساس ناکردنی است. در استبداد، یک اشاره مردم را بر می انگیزد. در آزادی با عربده نیز نمی توان کسی را برانگیخت، بدین سان در اثر عدم حساسیت ما برای درک این قبیل اشارات، نمی توانیم تاریخ اعتراض و عصیان مردم را در این قرن ها بنویسیم. درد هائی که در این اشارات گفته می شوند، برای ما گنگ می شوند. دوام استبداد و خفقان فکری و دینی و حکومتی سبب زنده ماندن اشعار حافظ شده است